مقایسه رفتار دینامیکی مخازن هوایی بتنی آب استوانهای و مکعب مستطیلی با احتساب اندرکنش آب و سازه
حمید پورباقری، پیام اشتری، مهران سیدرزاقی
1- (مولف رابط) دانشجوی کارشناسی ارشد عمران، دانشگاه زنجان
2- استادیار گروه زلزله، دانشکده عمران، دانشگاه زنجان
3- استادیار گروه زلزله، دانشگاه آزاد اسلامی واحد قزوین
چکیده
در این مقاله رفتار لرزهای یک نمونه مخزن هوایی بتنی آب با دو هندسه متفاوت و مرسوم استوانهای و مکعب مستطیلی مورد تحلیل دینامیکی تاریخچه زمانی قرار گرفته و مقایسه شده است. پاسخ تحلیل دینامیکی از این نظر که امکان شبیه سازی معتبرتری از رفتار لرزهای یک سازه تحت تاثیر زلزله را برآورد میکند در اکثر کارهای پژوهشی توصیه شده است. مخازن هوایی استوانهای از نقطه نظر معماری و زیبایی شهری معمولتر هستند و در مقابل مخازن مستطیلی از پیشینه مطالعاتی بیشتری برخوردارند. رفتار سیال درون مخزن به روش لاگرانژی و احتساب کامل اندرکنش آب و مخزن و شرایط مرزی حاکم بر آن صورت گرفته و از اثر اندرکنش خاک و سازه صرفنظر شده است. مدلسازی به روش اجزای محدود و به کمک نرم افزار توانمند ANSYS صورت گرفته است. در انتها با بررسی حداکثر پاسخهای استخراج شده در تحلیل دینامیکی مخازن مذکور، مقایسهای در رفتار دو نوع هندسه مخزن با حجم و ارتفاع یکسان برای دو حالت مخزن پر و مخزن خالی ارائه شده است.
سوالات تحقيق:
انتظار میرود نتایج حاصل از این مقایسه نشان دهد که کدام یک از این دو نوع مخزن که در آیین نامه ها به توضیح رفتار آنها پرداخته شده است، رفتار مناسب تری در برابر زلزله از خود نشان میدهند.
روش تحقیق:
دو نمونه مخزن هوایی بتنی مستطیلی و استوان های به کمک نرم افزار ANSYS در حالتهای پر و خالی مدلسازی و نتایج حاصل از تحلیلهای دینامیکی و طیفی با هم مقایسه شده اند.
نتیجه گیری:
تحلیل های صورت گرفته روی دو مدل نشان میدهد که تفاوت های قابل توجهی در پاسخها، شامل برش پایه و تغییرمکان حداکثر سقف وجود ندارد و در عوض تفاوت پاسخها در تناوب اصلی سازه محسوستر است.
کلمات کلیدی: مخازن هوایی، اندرکنش سیال و سازه، تحلیل دینامیکی، روش اجزای محدود
مقدمه
مخازن هوایی آب سازه هایی هستند که برای ذخیره کردن و نگهداری آب مصرفی به کار میرود و به اشکال مختلف از جمله کروی، مخروطی استوان های و مکعب مستطیلی ساخته میشوند. این سازه ها از جمله اجزای اصلی تامین فشار در شبکه های آبرسانی شهری به شمار میروند که با توجه به توسعه و افزایش جمعیت و گسترش شهرها، بر حجم و ارتفاع آنها افزوده میشود.
به طور کلی از لحاظ اتکا[4]، مخازن به دو نوع مخازن پایهدار هوایی[5] و مخازن زمینی[6] تقسیم میشوند. مخازن زميني به دو صورت مدفون و نيمه مدفون ساخته و مورد استفاده قرار ميگيرند. مخازن زميني براي احجام بسيار بزرگ مناسبتر و كم هزينهتر از مخازن هوايي ميباشند و براي تأمين فشار در اين حالت مخازن را بر روي زمين مرتفع همچون تپهها ميسازند. در اكثر مواقعي كه از آبهاي زيرزميني استفاده میشود و يا در مناطق مسطح كه فاصله شبكه مصرف تا نقاط مرتفع زياد است، استفاده از مخازن زميني مقدور نبوده و نیاز به احداث مخازن هوایی وجود دارد. مخازن هوایی در دو حالت پایه دار با پایه مرکزی (شافتی)[7] و پایه دار با پایه قابی[8] ساخته میشوند که پایه قابی آنها ممکن است مهارشده و یا مهارنشده (قاب خمشی)[9] باشد. قابل ذکر است که پایههای قابی ممکن است از قابهای بتن مسلح [10] و یا به صورت فولادی[11] ساخته شوند. در برخی مناطق، که عموما خارج از محیط شهری هستند، پایههای مخازن هوایی میتواند از مصالح سنتی و آجری[12] نیز ساخته شوند. در شکل(1) نمونهای از شکلهای مختلف مخازن هوایی مشاهده میشود. در این مقاله منظور از مخازن هوایی، مخازن هوایی با پایه مرکزی یا شافت مرکزی است که به اختصار مخازن هوایی ذکر میشود.
شکل 1- انواع مخازن هوایی متداول: (از چپ به راست)، مخزن هوایی با پایه مرکزی بتن مسلح، مخزن هوایی با پایه قابی بتن مسلح، مخزن هوایی با پایه قابی فولادی، مخزن هوایی با پایه مصالح سنتی [1].
چنانچه در شکل(1) مشخص شده است، مخازن هوایی آب از سه عنصر اصلی سازهای تشکیل شدهاند که مشخصات اصلی سازه را شامل میشوند. قسمت پی[13] عموما به صورت رادیه ساخته میشود و با توجه با اینکه در این تحقیق اثرات اندرکنش خاک و سازه[14] در نظر گرفته نمیشود، از بحث در مورد آن خودداری میکنیم. قسمت پایه نگهدارنده[15] و قسمت مخزن حاوی مایع[16] که در این تحقیق به اختصار پایه و مخزن اتلاق میشوند، مورد بررسی و مدلسازی قرار گرفتهاند. در این میان مخازن با شکل استوانهای بیش از سایر اشکال هندسی مورد بهره برداری بودهاند، چرا که از نقطه نظر معماری دارای هندسه مناسبتری برای فضاهای شهری است. این در حالی است که مخازن مستطیلی (مکعبی) دارای پیشینه مطالعاتی بیشتری، به خصوص در زمینه مخازن زمینی که رفتار مشابهی با مخازن هوایی دارند، هستند.
مدلهای مورد مطالعه
در این تحقیق دو مدل مخزن هوایی بتن مسلح با پایه مرکزی مورد مقایسه لرزهای قرار گرفتهاند. در مدل اول مخزن استوان های[17] و در مدل دوم مخزن مستطیلی[18] در دو حالت پر و خالی تحت تحلیل های مودال و دینامیکی تاریخچه زمانی قرار گرفته و سپس پاسخهای لرزهای آنها با هم مقایسه شده است.
شکل 2- مخزن آب رشت و مدل هندسی مشابه مورد استفاده
هر چند مخازن هوایی به طور معمول در محدوده حجمی 1000 مترمکعب مورد بهره برداری قرار میگیرند اما مخازن هوایی مورد مطالعه در این تحقیق دارای حجم نسبتا زیاد حدود 2500 مترمکعب میباشند. هندسه مورد استفاده تا حد زیادی مطابق مخزن هوایی آب شهر رشت ساخته شده است، که در طی زلزله سال 1368 با وجود اینکه هنوز در حال ساخت بوده و مورد بهره برداری قرار نگرفته بود، در قسمت پایه مورد خسارت و ترک خوردگی بوده است. نمایی از شکل مخزن استوانهای در شکل (2) ارائه شده است. همچنین مشخصات مصالح مورد استفاده در جدول (1) و مشخصات هندسی مدلها در جدول (2) درج شده است.
مخزن هوایی مستطیلی از نظر هندسه و مصالح کاملا مشابه مخزن استوانهای مدلسازی شده است، تنها با این تفاوت که به علت اینکه مخزن مستطیلی در مقایسه با مخزن استوانهای در حالت مشابه حجم بیشتری را در بر میگیرد، از این رو اندازه طول ضلع مخزن مستطیلی اندکی کوچکتر از مخزن استوانهای معادل محاسبه شده است. ضخامت سقف مخزن در هر دو نوع مدلسازی 20 سانتیمتر در نظر گرفته شده است. سایر مشخصات مربوط به ضخامت جداره های مخزن در شکل (2) نشان داده شدهاند.
شکل (3) جزئیات مربوط به مدلسازی المان محدود در نرم افزار توانمند ANSYS برای دو مخزن هوایی مستطیلی و استوانهای را نمایش میدهد. برای مدلسازی جداره بتنی مخزن از المانهای shell63 و برای مدلسازی سیال داخل مخزن از المان سیال سه بعدی Fluid80 استفاده شده است. المانهای shell63 قابلیت تحلیل مسائل عمومی پوسته ها را دارا میباشد و مهم ترین محدودیت آن عدم کارایی برای مدلسازی غیرخطی مصالح است. المان Fluid80 یک المان سیال قدرتمند برای مدلسازی رفتار سیال ساکن (غیرجاری) است و بر اساس تئوری لاگرانژی قادر به ارائه تغییرمکان های سیال میباشد [2].
تعداد المانهای مورد استفاده در مدلسازی به اندازهای بوده است که دقت کافی را برای محاسبات فراهم نماید. همچنین برای افزایش بیشتر دقت، نوع شبکه بندی صورت گرفته در هر دو مخزن به گونه ای صورت گرفته که محل اتصال عناصر سازهای به یکدیگر دارای تراکم بیشتر المان بوده باشد. برای مثال در شکل (3) مشاهده میشود که در محل اتصال مخروط های پایین و بالا به جداره پایه، از شبکه المانهای ریزتری استفاده شده است. همچنین برای برقراری مقایسه مناسب بین نتایج هر دو مخزن، تعداد المانهای سیال و سازه برای هر دو مدل تا حد امکان یکسان بوده است.
با توجه با اینکه در این تحقیق اثر اندرکنش خاک و سازه مورد بررسی قرار نمیگیرد، تمام گرههای تراز تکیه گاه برای هر دو مخزن مورد مطالعه به صورت گیردار در نظر گرفته شده است. همچنین رفتار مصالح بتن به صورت خطی و با چگالی بتن مسلح منظور شده است. برای آنکه مدلها رفتار واقعبینانه تری در مقایسه با نمونه های اجرایی داشته باشند، دو پوسته مخروطی در بالا و پایین مخزن تعبیه شده که برای جلوگیری از تمرکز تنشها در قسمت کف مخزن و تکیهگاه به کار میروند. این مخروط ها به عنوان ماهیچه عمل نموده و از افزایش بیش از حد ضخامت کف مخزن ممانعت میکنند. یادآور میشود که منظور از مخزن پر، حجم آب سیال در حالتی است که مخزن با تمام ظرفیت خود کار میکند. با این توضیح مخزن در حالت پر دارای ارتفاعی خالی از آب است که در این تحقیق 2 متر منظور شده است. نتایج حاصل از تحلیل مودال نشان داده است که سطح سیال در حداکثر تغییرمکان خود با سقف مخزن فاصله بسیار اندکی دارند.
شکل 3- شبکه اجزای محدود در مخزن مستطیلی و مخزن استوانهای
تحلیل مودال
برای سازه هایی که تحت ارتعاش قرار میگیرند، انجام تحلیل مودال[19] عموماً ضروری است. چرا که سازه مورد نظر بایستی به گونه ای طراحی شود که تا حد امکان از محدوده فرکانس تشدید[20] به دور باشد. بعلاوه از تحلیل مودال برای تعیین فرکانس های طبیعی و شکل مودهای[21] ارتعاش سازه استفاده میشود. فرکانس طبیعی هر سازه بستگی به شکل سازه، جنس و تکیهگاه های سازه دارد. نرمافزار ANSYS دارای قابلیتهای متنوع در انجام تحلیل مودال (طیفی) سازهها میباشد. البته باید توجه داشت که این محصول فقط به صورت خطی قادر به انجام تحلیل مودال میباشد و هر گونه اعمال خواص غیرخطی، حتی در صورت تعریف، نادیده گرفته میشود.
در نرم افزار ANSYS، برای انجام تحلیل مودال سازههایی که از المان Fluid80 به همراه اندرکنش سیال و سازه[22] استفاده میکنند، بایستی از روش کاهش یافته[23] استفاده کرد. در این روش درجات آزادی که حرکت غالب سازه را در آن جهات انتظار داریم به عنوان درجات آزادی اصلی[24] تعریف میشوند. علاوه بر آن تاکید شده است که گره های موجود در سطح سیال در جهات عمود بر سطح بایستی به صورت درجه آزادی اصلی تعریف شوند.
شکل 4- توزیع یکنواخت و خطی تنش هیدرواستاتیک در مخزن مستطیلی
مسئله قابل توجه در تحلیل مودال مخازن حاوی سیال آن است که مودهای سیال در فرکانسهای پایین و مودهای سازه در فرکانسهای بالا رخ میدهند. فرکانسهای مربوط به سیال که به مودهای نوسانی[25] موسوم هستند در فرکانسهای اولیه تحلیل مودال ظاهر میشوند، در عین حال ممکن است یک یا چند مود اول شامل مودهای نه چندان مهمی باشند که ناشی از حرکت های دورانی درون سیال است. بر حسب سختی جداره های مخزن، مودهای سازه یا مودهای ضربانی[26] ممکن است در مودهای بالاتر (در این تحقیق مود 65) رخ دهند. مودهای پر اهمیت در ارتعاش سازه با توجه به معیارهایی نظیر درصد مشارکت[27]، ضریب مودال[28] و درصد توزیع جرم[29] تعیین میشوند.
تحلیل مودال در وهله اول برای بررسی صحت مدلسازی بر روی چند نمونه از مخازن ارائه شده در مراجع [3] ، [4] و [5] انجام شد و با مقایسه نتایج حاصل از تحلیل مودال آن مراجع، نحوه مدلسازی مخازن تایید شد. نتایج حاصل از تحلیل مودال برای دو مخزن استوانهای و مستطیلی در جدول های (3) و (4) ارائه شده است. همچنین برای بررسی صحت مدلسازی سیال درون مخزن، توزیع نیروی هیدرواستاتیک در مخزن مستطیلی در شکل (4) نشانداده شده است که مطابق با توزیع خطی فشار سیال بر اساس تئوری مکانیک سیالات است. شکلهای (5) و (6) رفتار سیال و سازه را برای دو نوع مخزن مستطیلی و استوانهای به ترتیب برای مود نوسانی موثر و مود ضربانی موثر نشان میدهند.
شکل 5- شکل مود موثر سیال برای مخزن استوانهای و مستطیلی پر
شکل 6- شکل مود موثر سازه برای مخزن استوانهای و مستطیلی پر
تحلیل دینامیکی
هدف از تحلیل دینامیکی حل معادله حرکت حاکم بر طبق رابطه (1) تحت اثر نیروی زلزله مست.
(1)
که در آن ، و به ترتیب ماتریس جرم، سختی و میرایی و ، و به ترتیب مولفه های شتاب، سرعت و جابجایی سیستم هستند و بیانگر شتاب زمین است. تحلیل دینامیکی سازه ها دقیق ترین روش برای بررسی پاسخهای مکانیکی آنها به شمار میرود و در این تحقیق مورد استفاده قرار گرفته است. در تحلیلهای تاریخچه زمانی، ماتریس میرایی کل سیستم از مجموع ماتریس های میرایی المانهای لزج سیال و ماتریس میرایی رایلی که تابعی از ماتریسهای جرم و سختی میباشد، به شکل زیر حاصل میشود :
(2)
که در آن ماتریس میرایی المان سیال لزج است. برای استخراج ماتریس میرایی سیال، از روابط تنش و مشتق کرنش که اساساً نرخ تغییرات زمانی کرنش را توسط ضریب ویسکوزیته به تنش برشی مرتبط میکند، استفاده میشود. مشاهده میشود که برای انجام تحلیل های دینامیکی میرا، نیاز به محاسبه ضرایب و است که با ساده سازی هایی توسط رابطه زیر بدست می آیند [6]:
(3)
با حل معادله ماتریسی فوق میتوان به رابطه سادهتری برای محاسبه ضرایب میرایی رایلی دست یافت.
(4) و (5)
در روابط فوق و فرکانسهای زاویهای دو مود اصلی مخزن شامل مود نوسانی سیال و مود ضربانی سازه هستند و و نسبتهای میرایی نظیر آنها میباشند. در اکثر آیین نامه های معتبر طراحی لرزهای مخازن [API و AWWA] نسبت میرایی برای سیال و نسبت میرایی برای سازه پیشنهاد شده است.
برای انجام تحلیل دینامیکی، تاریخچه زمانی شتابنگاشت زلزله نورثریچ[30] در ایستگاه هالیوود [7] مورد استفاده قرار گرفت. علت انتخاب این شتابنگاشت دارا بودن حداکثر شتاب افقی است که مقدار بسیار نزدیک به شتاب مبنای طرح پیشنهاد شده در آیین نامه زلزله ایران [استاندارد2800] برای زمینهای واقع بر پهنه با خطر نسبی زیاد میباشد. به طوری که شهر رشت که محل قرارگیری مخزن مورد مطالعه است نیز در پهنه با خطر نسبی زیاد واقع شده است. علاوه بر آن محتوای فرکانسی شتابنگاشت مذکور از نظر زمان اوج، اثر شبیه زلزله رشت را داراست. شتابنگاشت مربوط به این زلزله در شکل (7) ارائه شده است. شکلهای (8) و (9) به ترتیب تاریخچه زمانی تغییرمکان افقی سقف مخزن و تاریخچه زمانی مؤلفهای از برش پایه برای مخزن استوانهای ترسیم شده است. در این شکلها پاسخهای معادل مخزن مستطیلی به علت تشابه آن با رفتار مخزن استوانهای نمایش داده نشدهاند.
شکل 7- شتابنگاشت زلزله نورثریچ برای ایستگاه هالیوود
شکل 8- تاریخچه زمانی تغییرمکان افقی برای دال سقف مخزن استوان های در حالت پر
شکل 9- تاریخچه زمانی برش پایه مخزن استوانهای برای مخزن پر
جدول 3- نتایج حاصل از تحلیل مودال و تحلیل دینامیکی بر روی مخزن استوانهای و مستطیلی در حالت پر
جدول 4- نتایج حاصل از تحلیل مودال و تحلیل دینامیکی بر روی مخزن استوانهای و مستطیلی در حالت خالی
نتیجه گیری
با اعمال یک نمونه شتابنگاشت زلزله، با حداکثر شتاب، مطابق با شتاب مبنای طرح برای پهنه با خطر نسبی زیاد، و نیز انجام تحلیل مودال، بر روی دو نوع مخزن استوانهای و مستطیلی بتنی هوایی، نتایج در جداول (3) و (4) گردآوری شدهاند. در این جدول مشخص است که مخزن مستطیلی به علت در بر داشتن حجم بیشتری از آب در مقایسه با مخزن استوانهای دارای وزن بیشتری است. نتایج حاصل از تحلیل مودال نشان میدهد که تناوب اصلی مخزن مستطیلی به مقدار درصد کوچکی از مخزن استوان های، هم در حالت پر و هم در حالت خالی، بیشتر است و این مسئله از این رو که جرم مخزن مستطیلی بیشتر است، قابل توجیه خواهد بود. چرا که میدانیم تناوب سازه با جرم نسبت مستقیم دارد و در مدلهای مورد بررسی، سختی پایه های هر دو نوع مخزن مشابه در نظر گرفته شده است. همچنین با مقایسه مقادیر جدول (3) و (4) مشاهده میشود که اثر وزن در تناوب ها برای حالت خالی مخازن بیشتر از مخازن پر است. این مسئله را میتوان به مسئله اندرکنش آب و سازه ارتباط داد. به گونه ای که با اعمال اثر اندرکنش آب و سازه، درصد اختلاف تناوب اصلی سازه در حالت پر، کمتر از درصد اختلاف تناوب اصلی برای مخازن خالی برای هر دو مدل است.
برای نتایج حاصل از تحلیل دینامیکی نتایج مشابهای وجود دارد. با توجه به ثابت بودن سختی پایه ها، اثر وزن برای تغییرمکان افقی و برش پایه خود را بیشتر نشان میدهد و درصد این اختلاف چند برابر بیشتر از درصد اختلاف وزن دو مخزن مشابه است. از طرفی چنانچه برای نتایج تحلیل مودال نیز ارائه شد، احتساب اندرکنش آب و سازه سبب کاهش درصد اختلاف پاسخ ها میگردد، به طوری که درصد اختلاف مقادیر برش پایه و حداکثر تغییر مکان دال سقف برای دو مدل مستطیلی و استوان های برای حالت پر مخزن کمتر از حالت خالی محاسبه شده است. با وجود این به نظر میرسد مخازن هوایی مستطیلی و استوانهای از لحاظ پاسخهای دینامیکی تفاوت آشکاری با هم ندارند و مخازن استوانهای در مقایسه با مخازن مستطیلی به علت دارا بودن شکل هندسی مناسبتر، حتی با احتساب دشواری های ساخت، از اقبال بیشتری برخوردار بودهاند.
پیشنهاد میکنیم محصول را هم بررسی کنید.
قدردانی
با تقدیر و تشکر فراوان از آقای مهندس حمزه روحی و آقای دکتر مجید پاسبانی، استادیار دانشگاه محقق اردبیلی، که در مراحل مختلف مدلسازی با ما همکاری کردند.
مراجع
Livaoglu, Ramazan. and Dogangun, Adem., "A Simplified seismic analysis procedures for elevated tanks considering fluid–structure–soil interaction", Journal of Fluids and Structures, page 421-439, (2006).
SAS IP, Inc. ANSYS release 12. Theory reference, (2010).
Liu, He. and Schubert, Daniel H., "Effects of Nonlinear Geometric and Material Properties on the Seismic Response of Fluid/Tank Systems", ANSYS international conference, (2010).
رحیم زاده رفوئی، فیاض و باقری کلجاهی، سامان. " بررسی رفتار دینامیکی مخازن روزمینی انعطاف پذیر"، تهران ، ایران، چهارمین کنگره بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله، (1382).
5.کلانی ساروکلایی، لیلا. و همکاران. " تحلیل مخازن بتنی هوایی آب با در نظر گرفتن اندرکنش سازه و سیال تحت اثر زلزله" دانشگاه تهران، چهارمین کنگره ملی مهندسی عمران، (1387).
حسین زاده، نقدعلی. و معصومی گودرزی، امین. " بررسی مودهای شکست لرزه ای و راهکارهای مقاوم سازی مخازن استوانه ای فولادی مهارنشده در یک مجتمع نفتی"، مجله انجمن سازه های فولادی ایران، (1387).
PEER Strong Motion Database, University of California, /..
Comparison between Dynamic Behaviour of Cylindrical and Rectangular Concrete Elevated Tanks with Fluid-Structure Interaction
Pourbagheri1, P. Ashtari2, M.S. Razzaghi3
M.Sc., Department of Civil Engineering, The University of Zanjan, Zanjan, I.R. Iran.
Assistant Professor, Department of Civil Engineering, The University of Zanjan, Zanjan, I.R. Iran.
Assistant Professor, Department of Civil Engineering, Islamic Azad University of Ghazvin, Ghazvin, I.R. Iran.
ABSTRACT
In this research, both cylindrical and rectangular concrete water tanks, which have a central shaft, have been evaluated with considering the effect of the structure’s interaction with water through precise implementation of boundary conditions on the interface between fluid and structure. also considering the empty and full capacity in the water storage tank and their behavior under recorded acceleration of earthquake using finite element method. The ANSYS program was selected for its ability to include shell and structural elements, contained fluid elements, fluid-structure interactions. For purposes of this study, dynamic analysis results compared with linear elastic, small deformation and fixed base model assumptions. Results show a relatively inconsiderable difference between mentioned types of structures.
RESEARCH INQUERIES
In these study, have been compared between seismic behavior of cylindrical and rectangular elevated water tank. So which of them behave best response to earthquake events?
RESEARCH METHOD
Both cylindrical and rectangular elevated water tank in empty and full capacity have been analyzed under earthquake acceleration. Accuracy of modeling was verified with modal analysis and comparison with other references.
CONCLUSION
It was concluded that minor difference between rectangular and cylindrical dynamic response, as base shear force and maximum displacement of roof slab, is resulted from this problem but the effect of natural period is more than the weight of containers.
Key Words
Elevated water tank, Fluid-Structure Interaction (FSI), Dynamic analysis, Finite Element Method (FEM)