محمد واقفی ، سینا سعادت ، سيد شاکر هاشمي
1- استاديار گروه مهندسي عمران، دانشکده فني و مهندسي، دانشگاه خليج فارس
2- دانشجوي کارشناس ارشد مهندسی زلزله، دانشگاه آزاد اسلامي واحد بوشهر
3- استادیار گروه مهندسی عمران، دانشکده فنی و مهندسی، دانشگاه خلیج فارس، بوشهر
چكيده
m40
با توجه به این که مقاومت و دوام مناسب بتن دو پارامتر مورد نیاز در طراحی سازه های بتنی بوده ونیز دوام بتن رابطه نزدیکی با تراوایی و نفوذ پذیری بتن دارد در سالهای اخیر مطالعات فراوانی در مقیاس آزمایشگاهی انجام گرفته و نتایج بسیار مطلوبی در زمینه ساخت بتن با تراوایی کم به دست آمده است. اما در اجرای ابنیه بتنی با تراوایی کم معمولاً نتایج مطلوب حاصل نمی شود چراکه معمولاً بسیاری از الزامات فنی و اجرایی توسط کارگران شاغل در پروژه رعایت نمی گردد که این ریشه در عدم آگاهی و عدم مهارت فنی کارگران دارد. با توجه به حجم عظیم سرمایه گذاری چه در بخش ساختمان و چه در زمینه سازه های بتنی خاص لزوم و اجبار کارگران ساختمانی در ایران جهت آموزش دیدن و کسب مهارت برای حفظ منابع ملی و رسیدن به توسعه پایدار بسیار ضروری است.
سوالات تحقيق:
در مقاله حاضر لزوم آموزش کارگران شاغل در فعالیتهای ساختمانی و راهکار های این مهم مورد بررسی قرار گرفته است.
روش تحقیق:
مطالعه حاضر با توجه به مشکلات پیش آمده در پروژه های عمرانی و ساختمانی به علت عدم مهارت فنی کارگران شاغل در این بخش و بیشتر بر پایه تجارب نگارندگان در پروژه های عمرانی و ساختمانی شکل گرفته است.
نتیجه گیری:
با توجه به تصویب قوانین در مورد بیمه کارگران ساختمانی و آئین نامه های اجرایی آن طی سالیان متمادی و به دفعات، لزوم برنامه ریزی و وجود ضمانت های اجرایی جهت آموزش و مهارت آموزی کارگران فعال در حوزه های عمرانی و ساختمانی بسیار ضروری است.
كلمات كليدي: عدم آگاهي کارگران، بتن ريز، بتن ساز، دوام، نفوذپذيري،قانون بیمه کارگران ساختمانی
1.مقدمه
دوام و پایایی بتن ساخته شده با استفاده از سیمان پرتلند به دوام بتن برای مقابله با عوامل جوی، حملات شیمیایی، سایش و فرسایش و به طور کلی هرگونه فرایندی که منجر به تخریب بتن می شود اطلاق می گردد. در شرایط محیطی که طرح اختلاط بتن بر مبنای آن انجام گرفته است شکل، حداقل کیفیت اولیه و نیز قابلیت بهره برداری از سازه بتنی حفظ می گردد.
انواع مکانیزم های کاهنده پایایی را می توان به دوره های یخ زدن و آب شدن بتن در مناطق سرد سیر، عوامل شیمیایی خورنده مانند وجود یون کلر و سولفات ها، واکنش قلیایی سنگدانه و نیز سایش و فرسایش تقسیم بندی نمود. طی مطالعات و انجام آزمایشات فراوان ثابت گردیده که پایایی و دوام بتن رابطه مستقیمی با میزان نفوذ پذیری بتن دارد، بدین معنا که اصولاً بتن های با نفوذ پذیری کمتر توانایی بیشتری در مقابله با عوامل محیطی دارند. روشهای مناسب زیادی برای کاهش نفوذ پذیری و افزایش دوام بتن پیشنهاد گردیده که می توان استفاده از سیمان مناسب(به لحاظ نوع سیمان)، بهینه سازی عیار سیمان، عمل آوری مناسب بتن، تامین حداکثر تراکم برای بتن قالب گیری شده، کاهش آب به مواد سیمانی، انتخاب طرح اختلاط بهینه، استفاده از مواد کاهنده آب و هوازا را نام برد.
اگر فرض کنیم که مشاور یا آزمایشگاه طرح اختلاط بهینه بتن را به دست آورده باشد و نیز پارامتر های عمده دوام و کاهش نفوذ پذیری مانند استفاده از روشهای کاهنده آب و در نظرگرفتن پوزولانهای فعال مانند میکروسیلیس و... نیز لحاظ شده باشد اما معمولاً در اجراء سازه های خاص نتایج مناسب و مطلوب حاصل نمی شود. این عدم به دست آوردن نتایج مطلوب و مناسب را می توان به عامل انسانی نسبت داد، که عامل انسانی شامل مهندسین، کاردانها و کارگران می باشد. دراين بین کارگران بیشترین سهم را در اجرای سازه ها به عهده دارند. بدین معنا که در یک کارگاه ساختمانی یا اجرای سازه های خاص 90 تا 95 درصد نیرو های مشغول به کار را کارگران تشکیل می دهند. به جرأت می توان گفت آموزش ندیدن وماهر نبودن کارگران شاغل به کار در کارگاه عامل اصلی ساخت بتن نامطلوب و عدم پایایی مناسب آن است. در این مقاله ابتدا به بررسی عادت های شایع کارگران بتن ریز و بتن ساز در کارگاه های ساختمانی پرداخته و سپس به بررسی قوانین موجود جهت آموزش عوامل اجرایی به خصوص کارگران در فعالیت های عمرانی پرداخته می شود.
- عادتهای شایع کارگران بتن ساز و بتن ریز
مطابق با بررسی های به عمل آمده نگارندگان طی 7 سال در کارگاه های ساختمانی کارگران بتن ریز و بتن ساز عادتهای شایعی به قرار زیر دارند:
1-ساخت بتن با نسبت آب به سیمان زیاد
2-کاهش نسبت دانه های درشت به ریز برای صاف و صیقلی در آمدن سطح بتن پس از قالب برداری
3-عدم رعایت پوشش بتن
4-عدم تراکم مناسب بتن به علت ویبره نا صحیح
5- عدم رعایت طرح اختلاط بتن
مجموعه فوق عواملی هستند که باعث افت شدید دوام و افزایش شدید نفوذ پذیری بتن می گردند که همه ریشه در عدم آگاهی ومهارت فنی کارگران بتن ریز و بتن ساز دارد.در بتنهای با آب به سیمان بالا ریز ساختار بتن در ناحیه خمیر سیمان دارای ترک های میکروسکوپی و تخلخل بیشتر بوده و این باعث کاهش شدید مقاومت و افت دوام میگردد. با کاهش نسبت درشت دانه به ریز دانه در بتن به علت از بین رفتن پیوستگی منحنی دانه بندی تراکم مطلوب در ساختار بتن حاصل نمی شود وبا افزایش مقادیر ریز دانه سطح مخصوص سنگدانه افزایش یافته و لزوماً برای کسب مقاومت طرح باید مقدار سیمان افزایش یابد و چون معمولاً کارگران سعی می کنند مقدار سیمان را درمخلوط بتن ثابت نگه دارند این عمل باعث کاهش مقاومت و دوام وافزایش نفوذ پذیری در بتن می گردد.شایان ذکر است که قضاوت کارگران درمورد ساخت بتن مرغوب یا نامرغوب رنگ آن است. در کارگاه های ساختمانی به علت عدم آگاهی و مهارت فنی کارگران به علت عدم تثبیت شبکه آرماتور میلگرد ها به یک سمت قالب متمایل شده و گاهی اوقات پس از قالب برداری قسمتهایی از میلگرد های قرار گرفته در بتن نمایان می شوند. کارگران شاغل در کارگاههای ساختمانی و عمرانی برای دوری جستن از تراکم بتن تازه به علت سر و صدا و لرزش زیاد دستگاه ویبراتور از ویبره صحیح بتن طفره می روند. غالب اوقات شلنگ ویبره توسط کارگران در عمل تراکم بتن به صورت عمود بر سطح بتن گرفته نمی شود وکارگران برای راحت شدن کار های خودتمایل زیادی به خواباندن شلنگ ویبره در بتن و ویبره کردن بتن به این شکل دارند. این عمل باعث جداشدگی شدید درشت دانه ها و ریز دانه ها از هم و کرمو شدگی بتن و در نتیجه کاهش مقاومت و افزایش نفوذ پذیری بتن می گردد. بسیاری اوقات علی رغم تا کید دستگاه نظارت طرح اختلاط یعنی نسبتهای شن و ماسه و سیمان و افزودنی های شیمیایی بتن توسط کارگران رعایت نمی شود. این امر استفاده از مواد کاهش دهنده آب ونیز پوزولانهای فعال دربتن را غیر ممکن می سازد چرا که استفاده از افزودنی های بتن نیازمند دقت در میزان مصرف آنها بوده ونیز استفاده چه کم و چه زیاد در میزان افزودنی ها در بتن اثر مطلوب را در بتن نخواهد داشت. به عنوان مثال استفاده بیش از دزاج مصرف انواع فوق روان کننده ها باعث جداشدگی سنگدانه در بتن ونیز شسته شدگی فیلر ها(دانه های عبوری از الک شماره 30) از بتن و از بین رفتن همگنی آن می گردد.از گفتار ذکر شده چنین نتیجه گیری می شود که نداشتن مهارت فنی کارگران به خصوص بتن ریز و بتن ساز عامل اصلی به دست نیامدن نتایج مطلوب در خصوص سازه های بتنی و به خصوص بتنی نا تراوا که از حساسیت بیشتری برخوردارند هستند.
گواه این مدعا، شکل 1 نمونه یکی از بتن ریزی های فونداسیون دریکی از پروژه های واقع در شهر شیراز می باشد.
شکل 1 – نمونه بتن ریزی در فونداسیون توسط کارگران غیرماهر
همانطورکه در شکل 1مشاهده می گردد چهار ناحیه A, B,C,D مربوط به چهار مرحله بتن ساختن و بتن ریزی متوالی است.
در ناحیه A بتن بسیار روان و ریز دانه است. ناحیه B بتنی کم عیار با نسبت دانه های درشت بیشتربوده و نیزرنگ ماسه کاملاً نمایان است. ناحیه C حاوی بتنی روان، ریز دانه با عیار سیمان بالاتراز ناحیه A وB می باشد. ناحیه D شامل بتنی است با کارایی کمتر و درشت دانه بیشترکه هنوز نسبت درشت دانه به ریز دانه رعایت نشده است.در ادامه ودر شکل های 2تا 4 پاره ای از مشکلات اجرایی آورده شده است.
شکل 2 – کرموشدگی و عدم تراکم بتن در دیوار حائل
شکل 3– کرموشدگی و عدم تراکم بتن در پله و ستون قابل مشاهده است
شکل 4– عدم وبیره صحیح، بتن با روانی بالا، عدم وجود درشت دانه
-
الزامات قانونی در مورد تایید و تعیین صلاحیت شاغلین در امر ساخت و ساز
مطابق ماده 4 قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان کلیه اشخاص شاغل در امر ساخت و ساز شامل مهندسین، کاردانهای فنی و معماران تجربی و نیز کارگران ساختمانی بایستی تأیید و تعیین صلاحیت شده باشند. مسئوولیت تعیین صلاحیت مهندسین به عهده سازمان نظام مهندسی، کاردانهای فنی و معماران تجربی به عهده کانون کاردانها و کارگران ساختمانی به عهده سازمان فنی حرفه ای است .
تاکنون تلاشهای فراوانی شامل امتحان ورودی جهت کسب پروانه اشتغال ،دوره های آموزشی و باز آموزی متعدد و نیز بازدید از پروژه های مختلف توسط سازمان نظام مهندسی و کانون کاردانها در جهت ارتقاء حرفه ای اعضای خود انجام گرفته است، به عنوان مثال نمونه عینی این فعالیت ها تایید و تعیین صلاحیت مهندسان عمران درچهار پایه 3و2و1و ارشد درزمینه های نظارت،محاسبه و نیز اجرا می باشد. اما در جهت تربیت و آموزش کارگر ماهر ساختمانی به خصوص بتن ریز و بتن ساز و آرماتور بند تلاش خاصي انجام نگرفته و علی رغم تصویب لایحه 15 ماده ای بیمه اجتماعی کارگران ساختمانی توسط نمایندگان مجلس شورای اسلامی در سال 1388 که ماده 3 آن الزام کارگران به فرا گرفتن آموزش های لازم در زمینه دوره های فنی و حرفه ای است، تاکنون هیچ اقدام عملی جدی و اجرایی در جهت آموزش کارگران ساختمانی انجام نگرفته است.
ضمن اين که ملزم نبودن کارگران به آموختن و کسب مهارتهای فنی ساختمان و عدم پیگیری مسائل حرفه ای مربوط به کارگران ساختمانی ضررهای فراوانی به اقتصاد ملی وارد نموده است.
-
ماده 3 قانون بیمه اجتماعی کارگران ساختمانی
لایحه 15 ماده ای بیمه اجتماعی کارگران ساختمانی در سال 88 تصویب گردید که ماده 3 آن به قرار زیر است:
وزارت كار و امور اجتماعي (سازمان آموزش فني و حرفهاي) موظف است نسبت به فراخوان و آموزش كارگران شاغل در كارهاي ساختماني اقدام و كارت مهارت فني براي آنها صادر نمايد.
تبصره 1: زمان بندي، شرايط و ترتيب صدور، تمديد، تعليق كارت مهارت فني و نحوه شناسايي كارگران شاغل در كارگاههاي ساختماني موضوع اين ماده و اشتغال آنها در طول دوره اعتبار كارت، طبق آيين نامه اي خواهد بود كه مشتركاً توسط وزارتخانه هاي رفاه و تأمين اجتماعي، كار و امور اجتماعي، مسكن و شهرسازي و كشور تهيه و به تصويب هيأت وزيران خواهد رسيد.
تبصره 2: كارگران شاغل داراي كارت مهارت فني معتبر از تاريخ نام نويسي در سازمان تأمين اجتماعي مبتني بر كد ملي مشمول مقررات اين قانون هستند و از تعهدات آن بهرهمند خواهند شد.
-
ماده 5 قانون بیمه اجتماعی کارگران ساختمانی
در مواردي كه انجام كارهاي ساختماني مستلزم اخذ پروانه ميباشد، مراجع ذي ربط مكلفند صدور پروانه را منوط به ارائه رسيد پرداخت حق بيمه براي هر متر مربع سطح زير بنا معادل چهارصد (4%) حداقل دستمزد ماهانه سال درخواست پروانه به حسابي كه سازمان تأمين اجتماعي اعلام خواهد كرد، نمايند.
در حال حاضر حق بیمه مبلغ000/120ریال به ازای هر متر مربع بوده که تا این مبلغ ضرب در مساحت زیر بنا پرداخت نگردد پروانه ساختمانی صادر نمی شود.این مبلغ سهم کارفرما بود و دولت نیز مکلف است سهم بیمه خود را به سازمان تامین اجتماعی پرداخت نماید.کارگران نیز باید سهم بیمه خود را به سازمان تامین اجتماعی بپردازند. پس با توجه به موارد گفته شده به لحاظ تامین اعتبارات اجرای این قانون مشکلی وجود ندارد چرا که بیشترین هزینه این طرح توسط کارفرما پرداخت می شود.
-
لزوم سازماندهی کارگران ساختمانی
همانطور که گفته شد به لحاظ وضع قوانین و وجود آن در ایران در زمینه آموزش کارگران در حوزه ساخت و ساز کمبود وجود ندارد. مشکل عمده همان بحث قدیمی ضمانت اجرای قوانین است. قانون بیمه اجتماعی کارگران از سال 1352 تاکنون و طی سالهای متناوب به تصویب رسیده اما تاکنون به مرحله اجرا نرسیده است. هر از چند مدتی از طرف استانداریهای سراسر کشور در مورد استفاده از نیروی کاری ماهر توسط پیمانکاران به دستگاههای اجرایی بخشنامه هایی ارسال می شود اما در عمل
هیچ الزام و اجباری برای انجام این مهم وجود ندارد. تا کنون نتیجه کار عدم وجود کارگر ماهرساختمانی خصوصاً در حوزه بتن سازی و بتن ریزی و حتی جوشکاری بوده است. نگارندگان بر این اعتقادند که اجرای قانون نظام مهندسی بدون اجرایی شدن ماده 4 آن و به خصوص تربیت کارگر ماهر امکان پذیر نیست، چرا که کارگران عمده ترین نقش را در اجرای سازه ها دارند.
باید این نکته را متذکر شد که با آموزش کارگران ساختمانی، مهندسین و کاردانهای فنی مشکلات کمتری را در جهت نظارت ساختمان و دیگر سازه هاي مربوط بخصوص سا زه هاي بتني خاص نظير سازه هاي بتني ناتراوا خواهند داشت.
-
وضعیت موجود در جامعه کارگران ساختمانی
1-کارگران ساختمانی تحت نظر هیچ نهادی چه از نظرحرفه ای وچه از نظر معیشتی نیستند
2-تعیین مزد کار گران ساختمانی توسط خودشان تعیین می شود
3- آماری ازتعدادکارگران ساختمانی چه فصلی و چه دائمی در کشور وجود ندارد .برآورد ها رقمی حدود2/1تا3 میلیون نفر بوده که بازه نادقیقی است
4-وضعیت اقامتی و حرفه ای کارگران افغانی هنوز در هاله ای از ابهام است
5- کارگران ساختمانی فاقد شناسنامه حرفه ای و مهارتی هستند
- وضعیت مطلوب و راهکار ها ی رفع مشکلات و معضلات جامعه کارگران ساختمانی
همانطور که سازمان نظام مهندسی و کانون کاردانهای فنی مسئول رسیدگی و ساماندهی حرفه ای اعضای خود هستند با توجه به رقم اشتغال بالای کارگران در کشور بایستی تشکلی منسجم مسئول ساماندهی و نظامند کردن فعالیت کارگران ساختمان به وجود آید و تمامی ارکان سازمان نظام مهندسی و کانون کاردانها در سطح کارگران ساختمانی به وجود آید. به این ترتیب مسئول تعیین مزد کارگران ساختمانی،آموزش و بازآموزی ،تعیین صلاحیت حرفه ای،رسیدگی به تخلفات احتمالی اعضا و ... به عمده این تشکل خواهد بود. به جرات می توان گفت که تشکیل این اتحادیه یا تشکل تاثیر فراوانی را در بهبود وضعیت معیشتی کارگران،بهبود امنیت اجتماعی و نیز بهبودی کیفیت ساخت و ساز و در نهایت حفظ سرمایه ملی خواهد داشت. این امرگامی است اساسی جهت رسیدن به توسعه پایدار.
- جمع بندی و نتیجه گیری
با توجه به مطالب ذکر شده مشکلات فنی و اجرایی از جمله عدم حصول مقاومت فشاری مورد طراحی در سازه های بتن آرمه
عدم دوام و نیز نفوذ پذیری و تراوایی بالا مرتفع نمی شود مگر با تلاش دولت و تشکل های غیر دولتی در حوزه ساخت و ساز عمرانی و ساختمانی ونیز خود کارگران ساختمانی در جهت کسب مهارتهای فنی در سطوح کارگری است.
قدرداني
تقدیم به روح زنده یاد مهندس مجتبی همتایی پور دانشجوی کارشناسی ارشد مهندسی عمران دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوشهر به یاد زحماتش برای شکل گیری این مقاله با سپاس فراوان از آقایان مهندس محمد مجرد از شرکت مهندسی آسه سازان پارس ومهندس فرهنگ قهرمانی از شرکت بتن و بستر آزما
مراجع
- مقررات ملی ساختمان،"مبحث نهم،طرح و اجرای سازه های بتن آرمه"، 1388
2.فامیلی،هرمز، "بتن شناسی،"انتشارات دانشگاه علم و صنعت، 1378
- قهرمانی،فرهنگ،" تجربیات کاری شخصی در شرکت بتن و بستر آزما"، 1389
- مستوفی نژاد،داوود،"تکنولوژی و طرح اختلاط بتن "، انتشارات ارکان دانش،چاپ هجدهم،پائیز1388
- قهرمانی،فرهنگ،" تجربیات کاری شخصی در شرکت بتن و بستر آزما"، 1389
- وزارت مسکن و شهر سازی،"قانون نظام مهندسی و کنترل ساختمان"آبان 1382
ABSTRACT
Considering the appropriate concrete resistance and durability, which are the two required parameters in the field of designing concrete structures, as well as the close relationship between the concrete durability, osmosis and permeability, in recent years numerous studies on a laboratory scale have been carried out, leading to the optimum results in the field of making cocretes with low osmosis. However, constructing low-osmosis concrete structures often does not contribute to the optimum results. The main reason is ignoring the technical and executive considerations on behalf of workers, arising from lack of worker awareness and technical skills. Considering the high investment volume whether in the field of construction or within the domain of specific concrete structures, it is essential that workers be trained to preserve national resources and to encourage sustainable development.
RESEARCH INQUERIES
This paper revolves around the necessity for construction worker training and the related strategies.
RESEARCH METHOD
The current study originated from the technical problems faced in construction projects due to lack of worker awareness and technical skills. This study is mainly based upon the authors' experiece in construction projects.
CONCLUSION
Considering the approving of construction worker insurance-related legislation and the related executive codes introduced for years, it is highly essential that construction worker training plans be made and implemented.
Key Words
Lake of worker technical awareness , Concrete-makers, Concrete-workers, Durability, Permeability, Construction worker insurance-related legislation
